"Czuję się silnym w moich zasadach, kiedy mam za sobą Rzymian" - Montesquieu, "O duchu praw"

Wprawdzie nie ze starożytnego Rzymu lecz ze starożytnej Grecji wywodzi się Temida - bogini praw - ale to właśnie łacina, nie greka, jest uniwersalnym językiem prawa. Dla przypomnienia jednym, dla nauki innym, prezentuję ten skromny wybór zwrotów i sentencji, poprzedzony prezentacją mitycznej postaci, która po dzień dzisiejszy ma pod swą opieką (patronuje) - czy raczej symbolizuje - prawo i sprawiedliwość.

Temida (Themis) -jedna z Tytanid, bogini praw, obyczajów i porządku. Córka Uranosa i Gai, druga po Metis żona Zeusa - jeszcze przed jego małżeństwem z Herą, przychylna młodszemu pokoleniu bogów. Jej córki to: Hory - Godziny (Ejrene - patronka pokoju, Eunomia - strażniczka praworządności, Dike bogini sprawiedliwości, zasiadająca na stopniach tronu swego ojca i strzegąca boskiego ładu na niebie i ziemi) i Mojry - Parki (Kloto, Lachezis, Atropos). W mitologii rzymskiej bóstwem odpowiadającym Dike była Iustitia- przedstawiana jako kobieta w długiej szacie, trzymająca w prawej ręce wagę, lewą ręką wsparta na włóczni.

Temida była jedną z wielu personifikacji prawa. Symbolizowała odwieczne prawo natury. Czuwała nad zgromadzeniami ludowymi, opiekowała się skrzywdzonymi i tymi wszystkimi, którzy potrzebowali pomocy. Była to bogini groźna - stała na straży prawodawstwa. Jej ołtarze budowane były w miejscach zgromadzeń ludowych, miała swoje świątynie (była władczynią wyroczni delfijskiej). Jej tradycyjne wyobrażenie to: zawiązane przepaską oczy, miecz w prawej dłoni i waga w lewej. Niekiedy przedstawiano ją z rogiem obfitości, niekiedy z ludzką, obciętą głową lub kodeksem na łonie. Opaska symbolizuje bezstronność (można też symbol ten interpretować w sposób inny - Temida jest ślepa), waga - porównywanie ciężaru dobrych i złych uczynków, miecz to symbol władzy sędziowskiej, obcięta głowa - symbolizuje karę. Temida jest przykładem współistnienia mitu i symbolu pod jedną nazwą, jedną postacią.

Temida (themis) może też oznaczać wolę bogów (sprawiedliwe prawodawstwo), a Dike sprawiedliwe (słuszne) stosowanie praw już ustanowionych.

A casu ad casum  —  od przypadku do przypadku,
A contrario  —  z przeciwieństwa,
A posteriori  —  z następstwa,
Ab absurdo  —  do (od) absurdu,
Ab extra  —  od zewnątrz,
Ab initio  —  od początku,
Ab intra  —  od wewnątrz,
Ab ovo  —  od samego początku,
Aberratio ictus  —  zboczenie działania,
Abortio  —  poronienie płodu,
Abortus criminalis  —  kryminalnie bezprawne przerwanie ciąży,
Accusatio  —  oskarżenie,
Actio  —  czynność,
Actio libera in causa  —  działanie wolne w przyczynie (nie w następstwie, skutkach),
Ad casum  —  stosownie do danego przypadku,
Ad eventum  —  forma czynności prawnej zastrzeżona dla wywołania określonych skutków prawnych,
Ad exemplum  —  na przykład,
Ad extremum  —  do ostateczności,
Ad feliciora tempora  —  do lepszych czasów,
Ad finem  —  do końca,
Ad hoc  —  doraźnie,
Ad infinitum  —  do nieskończoności,
Ad probationem  —  forma czynności prawnej zastrzeżona dla celów dowodowych,
Ad solemnitatem  —  forma czynności prawnej zastrzeżona pod rygorem nieważności,
Argumenta iuris puniendi  —  racja bytu prawa karnego (racjonalizacja kary),
Argumento ex ...  —  argument z ...,
Argumentum a contrario  —  wnioskowanie z przeciwieństwa,
Argumentum a fortiori  —  wnioskowanie z silniejszego na słabsze (i odwrotnie),
Argumentum a maiori ad minus  —  a. z większego na mniejsze,
Argumentum a minori ad maius  —  a. z mniejszego na większe,
Argumentum a rubrica  —  wnioskowanie z systematyki ustawy,
Argumentum a simili  —  wnioskowanie z podobieństwa (z analogii),
Argumentum ab auctoritate  —  a. odwołujący się do autorytetu,
Argumentum ad absurdum  —  a. z doprowadzenia do absurdu,
Argumentum ad auditorem  —  argument odwołujący się do słuchaczy,
Argumentum ad baculum  —  argument kija,
Argumentum ad crumenam  —  argument odwołujący się do kieszeni (łapówka),
Argumentum ad hominem (ex concesso)  —  argument odwołujący się do człowieka,
Argumentum ad ignorantiam  —  argument odwołujący się do niewiedzy,
Argumentum ad iudicium  —  argument odwołujący się do zdrowego rozsądku,
Argumentum ad misericordiam  —  argument odwołujący się do litości,
Argumentum ad personam  —  argument odnoszący się do osoby,
Argumentum ad populum  —  argument demagogiczny,
Argumentum ad rem  —  argument odnoszący się do meritum sprawy,
Argumentum ad vanitatem  —  argument odwołujący się do próżności słuchaczy (pochlebstwo),
Argumentum ad verecundiam  —  argument odwołujący się do nieśmiałości (do autorytetu),
Argumentum certum  —  argument nie do zbicia,
Argumentum e consensu gentium  —  wnioskowanie ze zgody powszechnej,
Argumentum e silentio  —  wnioskowanie z milczenia,
Argumentum per eloquentiam  —  argument z uroku słów,
Argumentum probabile  —  argument o pozorach prawdopodobieństwa,

Bannitio  —  wygnanie,
Beneficium iuris  —  dobrodziejstwo prawa,
Beneficium legis non debet esse captiosum  —  dobrodziejstwo prawa nie powinno szkodzić,
Benigna interpretatio  —  życzliwa interpretacja,
Benignius leges interpretandae sunt, quo voluntas earum conservetur  —  ustawy winny być interpretowane dla zachowania ich ducha,
Benignus  —  ludzki, przyjazny, łaskawy,
Bona fides  —  dobra wiara,
Boni mores  —  dobre obyczaje,

Calumnia  —  oszczerstwo,
Cardinalis  —  zasadniczy,
Casus  —  kazus prawny (wzięty z praktyki przypadek),
Casus a nullo praestatur  —  za przypadek nie ponosi się odpowiedzialności,
Casus est maior vis cui humana infirmitas resistere non potest  —  siła wyższa to zdarzenie, któremu słabość ludzka nie może się oprzeć,
Casus maior  —  siła wyższa,
Causa  —  przyczyna, powód,
Causa causae est etiam causa causati  —  przyczyna przyczyny jest również przyczyną skutku,
Causa causarum  —  przyczyna przyczyn,
Causa criminalis  —  sprawa karna,
Causa efficiens  —  przyczyna sprawcza,
Causa proxima  —  przyczyna najbliższa,
Causa ramota  —  przyczyna dalsza,
Causa sine qua non  —  przyczyna niezbędna,
Causalis  —  kauzalny,
Cito  —  szybko, bez zwłoki,
Clara non sunt interpretanda  —  jasne teksty nie podlegają (nie wymagają) wykładni,
Coactio non est imputabilis  —  przymusu nie zalicza się do zwinienia,
Coactus tamen voluit  —  zmuszony mimo to chciał,
Coauctor delicti  —  współsprawca przestępstwa,
Codex  —  zbiór praw,
Cogitationis poenam nemo patitur  —  myśli nie podlegają osądowi (nikt nie może być karany za swoje myśli), sam zamiar nie podlega karze,
Communis opinio  —  opinia powszechna,
Conatus delicti (deliquendi)  —  usiłowanie przestępstwa,
Conditio sine qua non  —  warunek konieczny,
Confinatio  —  internowanie,
Consummatio delicti  —  dokonanie przestępstwa,
Contra facta non valent argumenta  —  wobec faktów argumenty muszą ustąpić,
Contra ius commune  —  wbrew prawu powszechnemu,
Contra legem  —  wbrew ustawie,
Contra legem facere  —  działać niezgodnie z prawem,
Contra naturam  —  wbrew naturze,
Contra praescriptum  —  wbrew przepisowi,
Contra vim non valet ius  —  prawo ustępuje przed przemocą,
Contradictio  —  sprzeciw, sprzeczność,
Contradictio explicita  —  wyraźna sprzeczność,
Contradictio implicita  —  ukryta sprzeczność,
Contradictio in adiecto  —  sprzeczność w przydawce (przymiotniku),
Contradictio in se  —  sprzeczność sama w sobie,
Contradictio in subiecto  —  sprzeczność w samym przedmiocie,
Contradictio in terminis  —  sprzeczność w terminach (określeniach),
Crimen  —  przestępstwo, zbrodnia,
Crimen continuatum  —  przestępstwo ciągłe,
Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare  —  Każdy może zbłądzić, trwać w błędzie tylko głupi,
Culpa  —  wina,
Culpa dolo exorta  —  wina kombinowana (mieszana),
Culpa lata  —  wina ciężka,
Culpabilis  —  karygodny,
Cum animo corrigendi  —  w zamiarze (celu) wychowawczym,
Cunabula iuris  —  podstawy prawa (kolebka wiedzy prawniczej),

De facto  —  w rzeczywistości,
De lege ferenda  —  o ustawie, która ma być uchwalona,
De lege lata  —  o ustawie obowiązującej,
Definiendum  —  to co ma być zdefiniowane,
Definiens  —  to co definiuje,
Definitio  —  definicja,
Definitus  —  ustalony, stały,
Delicta communia  —  przestępstwa powszechne,
Delicta omissionis  —  przestępstwa formalne z zaniechania,
Delicta per omissionem commissa  —  przestępstwa materialne z zaniechania,
Delicta propria  —  przestępstwa indywidualne,
Delictum  —  występek, przestępstwo,
Delictum commissivum  —  przestępstwo z działania,
Delictum commune  —  przestępstwo powszechne,
Delictum consumatum  —  przestępstwo dokonane,
Delictum continuatum  —  przestępstwo ciągłe,
Delictum iuris gentium  —  przestępstwo prawa międzynarodowego,
Delictum omissivum  —  przestępstwo z zaniechania,
Delictum permanens  —  przestępstwo trwałe,
Delictum proprium  —  przestępstwo indywidualne,
Delictum putativum  —  przestępstwo urojone,
Delictum sui generis  —  przestępstwo odrębnego (samodzielnego) typu,
Delictum tentatum  —  usiłowane przestępstwo,
Deportatio  —  zesłanie,
Dolus alternativus  —  zamiar przemienny,
Dolus antecedens  —  zamiar powstały przed popełnieniem czynu zabronionego,
Dolus coloratus  —  zamiar zabarwiony,
Dolus cumulativus  —  zamiar kumulatywny,
Dolus deliberatus  —  zamiar przemyślany,
Dolus directus  —  zamiar bezpośredni,
Dolus eventualis  —  zamiar ewentualny,
Dolus eventualis cumulativus  —  zamiar ewentualny kumulatywny,
Dolus generalis  —  zamiar ogólny,
Dolus indirectus  —  zamiar pośredni,
Dolus praemiditatus  —  zamiar rozmyślny (przemyślany),
Dolus quasi eventualis  —  zamiar niby ewentualny,
Dolus repentinus  —  zamiar nagły,
Dolus superveniens  —  zamiar powstały po popełnieniu czynu zabronionego,
Dura lex, sed lex  —  twarde prawo, ale prawo,

Errantis nulla voluntas est  —  działanie pod wpływem błędu nie wyraża woli,
Error  —  błąd,
Error (ignorantia) iuris nocet  —  błąd co do (nieznajomość) prawa szkodzi,
Error facti  —  błąd co do faktu,
Error iuris  —  błąd co do prawa,
Ex contractu  —  z kontraktu, z umowy,
Ex lege  —  według prawa, z mocy ustawy,
Explicite  —  jasno, wyraźnie, bezpośrednio,
Expressis verbis  —  dobitnymi słowami, wyraźnie, dokładnie,
Extraneus  —  wyzuty z czegoś, nie należący do rodziny, nie mający jakiejś cechy,

Facta probantur, iura novit curia  —  okoliczności faktyczne wymagają udowodnienia, a przepisy prawa są sądowi znane,
Feidum  —  okup wypłacany pokrzywdzonemu,
Fines poenarum  —  istota, cel prawa karnego,
Fredum  —  grzywna,

Generalia  —  zagadnienia ogólne,
Generalis  —  ogólny, powszechny,
Generi per speciem derogatur  —  prawo szczególne uchyla ogólne,
Genesis  —  los, przeznaczenie człowieka,
Genocidio (genocidium)  —  ludobójstwo,
Genus  —  ród, rodzaj, klasa rzeczy, grupa,
Genus perire non censetur  —  gatunek nie ginie,
Gloria  —  chwała, cześć,
Glossa  —  komentarz (objaśnienie) do orzeczenia sądowego, wyjaśnianie niezrozumiałych treści, język, mowa, słowo, wyraz,
Glossa interlinearis  —  glosa między wierszami przepisów,
Glossa marginalis  —  glosa na marginesie tekstu przepisów,
Gradatio  —  stopniowanie,
Gradus adfinitati nulli sunt  —  w powinowactwie nie ma stopni,
Gratis  —  za darmo,
Gravamen  —  ciężar, zażalenie, część skargi,
Gremium  —  zespół, ogół,
Grosso modo  —  w dużym przybliżeniu,

Habeas corpus  —  abyś zachował nietykalność (angielska ustawa zasadnicza z 1679 r.),
Habeas corpus ad prosequendum  —  nakaz ścigania karnego,
Habilis  —  stosowny, zdolny (do czegoś), odpowiedni,
Habitus  —  stan,
Hoc anno  —  w tym roku,
Hoc loco  —  w tym miejscu,
Hoc tempore  —  w tym czasie,
Hominis est errare, insipientis in errore perseverare  —  rzeczą ludzką jest błądzić, rzeczą głupców jest trwać w błędzie,
Hominum causa omne ius constitutum est  —  wszelkie prawo ustanowione zostało dla ludzi,
Homo alieni iuris  —  osoba podlegająca obcemu prawu,
Homo creator  —  człowiek jest twórcą samego siebie,
Homo eruditus  —  człowiek wykształcony,
Homo est animal politicum et sociale  —  człowiek jest zwierzęciem politycznym i społecznym,
Homo est dominus membrorum suorum  —  człowiek jest panem (właścicielem) swoich członków,
Homo homini lupus est  —  człowiek człowiekowi wilkiem,
Homo novus  —  parweniusz,
Homo sum, nihil humani a me alienum esse puto  —  jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce,
Homosexualismus  —  homoseksualizm,
Honor habet onus  —  godność nakłada ciężary,
Honores mutant mores  —  godności zmieniają człowieka,
Humanus  —  ludzki, człowieczy,
Hypothesis  —  hipoteza, przypuszczenie,
Hypotheticus  —  hipotetyczny, przypuszczalny,

Ibidem  —  tamże, w tym samym miejscu (w tym samym dziele),
Ignorantia iuris nocet  —  nieznajomość prawa (ustawy) szkodzi,
Implicite  —  ciemno, niewyraźnie, pośrednio,
In concreto  —  w określonej sytuacji, w określonym wypadku,
In dubio mitius  —  w razie wątpliwości łagodniej,
In dubio pro libertate  —  w razie wątpliwości na rzecz wolności,
In dubio pro reo  —  w razie wątpliwości na korzyść oskarżonego,
In extenso  —  w całości,
In extreme  —  w ostateczności,
In fine  —  na końcu stronicy, rozdziału,
In genere  —  w ogóle,
In principio  —  w zasadzie,
In silvam ligna ne feras!  —  nie zanoś drewna do lasu,
In spe  —  w przyszłości,
In statu dormiendi  —  w stanie uśpienia,
In statu nascendi  —  w stanie rodzenia się, powstawania,
In statu praesenti  —  w stanie obecnym,
In vivo  —  na żywym ciele,
Inculpata tutela  —  obrona konieczna,
Interest rei publicae ne maleficia remaneant impunita  —  W interesie publicznym leży, by przestępstwa nie pozostały bezkarne,
Intraneus  —  osoba o szczególnych, wskazanych w ustawie właściwościach,
Ipso facto  —  na mocy samego faktu,
Ipso iure  —  z mocy samego prawa,
Iter delicti  —  formy stadialne czynu zabronionego,
Iudicatura  —  orzecznictwo,
Iura novit curia  —  sąd zna prawo,
Iurisprudentia  —  prawoznawstwo, nauka prawa,
Iurista  —  prawnik,
Ius  —  prawo,
Ius castigandi  —  prawo karcenia domowego,
Ius coercendi  —  prawo nakładania kar,
Ius est ars boni et aequi  —  prawo jest sztuką tego co dobre i słuszne,
Ius ex non scripto (ius non scriptum)  —  prawo zwyczajowe,
Ius poenale  —  prawo karne,
Ius primae noctis  —  prawo pierwszej nocy,
Ius puniendi  —  prawo karania (prawo karne podmiotowe),
Iustitia  —  wymiar sprawiedliwości,

Kalendarium  —  kalendarz,
Kalendae  —  Kalendy (pierwszy dzień miesiąca),

Lapsus  —  omyłka,
Lege artis  —  zgodnie z zasadami sztuki,
Lege non distinguente nec nostrum distinguere  —  ustawa nie rozróżnia, a więc i my nie rozróżniajmy,
Lex  —  prawo, przepis prawny, ustawa,
Lex consumens derogat legi consumptae  —  przepis pochłaniający wyłącza przepis pochłonięty,
Lex mitior retro agit  —  ustawa względniejsza działa wstecz,
Lex poenalis retro agit cum exceptione legis severioris  —  Ustawa karna działa wstecz za wyjątkiem ustawy mniej względnej,
Lex posterior derogat priori  —  ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą,
Lex posterior generalis non derogat legi priori (anteriori) speciali  —  ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej,
Lex primaria derogat legi subsidiariae  —  ustawa zasadnicza uchyla posiłkową (przepis pierwotny wyłącza przepis posiłkowy),
Lex retro non agit  —  prawo (ustawa) nie działa wstecz,
Lex severior retro non agit  —  ustawa surowsza nie działa wstecz,
Lex specialis  —  ustawa (przepis) specjalny (szczególny),
Lex specialis derogat legi generali  —  ustawa szczególna uchyla ogólną,
Lex subsidiaria  —  ustawa (przepis) subsydiarny,
Lex superior derogat legi inferiori  —  ustawa wyższej rangi uchyla ustawę niższą,
Lex talionis  —  prawo talionu,
Luxuria  —  lekkomyślność,

Magister  —  nauczyciel, mistrz,
Magna culpa dolus est  —  grube niedbalstwo podobne jest zamiarowi (złemu),
Magnum ignotum  —  wielka niewiadoma,
Mala causa silenda est  —  w złej sprawie najlepiej milczeć,
Maleficium  —  przestępstwo, występek,
Malitia supplet aetatem  —  natężenie zła uzupełnia wiek (podstawa wcześniejszej odpowiedzialności karnej nieletnich),
Malum in se  —  czyn zły sam w sobie (nawet jeśli nie jest kryminalnie bezprawny),
Malum necessarium  —  zło konieczne,
Malum prohibitium  —  czyn zły bo zakazany przez prawo,
Malus  —  zły, szkodliwy, występny,
Malus usus abolendus est  —  należy zwalczać złe zwyczaje (aby nie przerodziły się w prawo zwyczajowe),
Malversatio  —  oszustwo,
Mania  —  obłęd, szaleństwo,
Manifestum non eget probatione  —  fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu,
Manifestus  —  jawny, oczywisty,
Manu armata  —  zbrojna ręka,
Marginalis  —  marginesowy,
Mater semper certa est  —  matka jest zawsze pewna,
Matricida  —  matkobójca,
Matricidium  —  matkobójstwo,
Matrimonium  —  małżeństwo,
Matrimonium consumatum  —  małżenstwo spełnione w obcowaniu płciowym,
Maximo cum studio  —  z najwyższą starannością,
Maximus pericula semper dant veniam culpae  —  wielkie niebezpieczeństwo wyłącza zawinienie,
Memento mori  —  pamiętaj o śmierci,
Memorabilis  —  godny pamięci,
Mens  —  myśl, umysł, rozum,
Meretricium  —  nierząd, prostytucja,
Meritum  —  istota sprawy,
Metus causa  —  z obawy (ze strachu),
Minister  —  sługa, służący,
Miscelanea  —  zbiór rozpraw różnej treści, mieszanina,
Miseria  —  bieda, nędza,
Misericordia  —  miłosierdzie, współczucie, litość,
Modus operandi  —  sposób działania,
Modus probandi  —  sposób dowodzenia,
Modus procedendi  —  tryb postępowania,
Moratorium  —  odroczenie terminu,
Mors  —  śmierć,
Mors omnia iura solvit  —  śmierć znosi wszelkie prawa,
Mortalis  —  śmiertelny,
Mortis causa  —  na wypadek śmierci,
Mos (moris, mores)  —  zwyczaj, obyczaj,
Mos maiorum  —  dawny (przodków) zwyczaj,
Multa  —  kara pieniężna (grzywna),
Multi multa sciunt, nemo omnia  —  wielu wie dużo, nikt wszystkiego,
Multi non omnes  —  wielu to nie wszyscy,
Mutatis mutandis  —  z uwzględnieniem niezbędnych zmian,
Mutuus  —  wzajemny, dwustronny,

Nasciturus  —  płód poczęty (jeszcze nie narodzony),
Natura delicti  —  charakter przestępstwa,
Natura humana  —  natura ludzka,
Natura rerum  —  charakter rzeczy,
Natura trahit ad sua iura  —  natura domaga się swych praw,
Neglegentia  —  niedbalstwo,
Nemo prudens punit, quia peccatum est, sed ne peccetur  —  nie karze się dlatego, że popełnino przewinienie, ale po to by go nie popełniano,
Nihil fit sine causa  —  nic nie dzieje się bez przyczyny,
Nihil novi sub sole  —  nic nowego pod słońcem,
Non existens  —  nie istniejący,
Non facit fraudem, qui facit, quod debet  —  nie czyni bezprawia, kto spełnia swą powinność,
Non nocere  —  nie szkodzić,
Norma puniendi  —  zakazy karne (prawo karne przedmiotowe),
Nota bene  —  nawiasem mówiąc,
Notoria nin egent probatione  —  fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu,
Nova constitutio futuris forman imponere debet, non praeteritis  —  nowa ustawa powinna regulować przyszłość, a nie przeszłość,
Novum iudicium  —  nowe orzeczenie sądowe,
Nuda veritas  —  naga prawda,
Nulla poena sine lege  —  nie ma kary bez ustawy,
Nulla regula (est) sine exceptione  —  nie ma reguły bez wyjątku,
Nullum crimen sine actione  —  nie ma przestępstwa bez społecznie niebezpiecznego sprawcy,
Nullum crimen sine culpa  —  nie ma przestępstwa bez winy,
Nullum crimen sine lege penali anteriori  —  nie ma przestępstwa bez wcześniejszej ustawy,
Nullum crimen sine lege poenali  —  nie ma przestępstwa bez ustawy karnej,
Nullum crimen sine lege scripta  —  nie ma przestępstwa bez prawa pisanego,
Nullum crimen sine periculo sociali  —  nie ma przestępstwa bez społecznego niebezpieczeństwa czynu,
Nullum crimen sine poena  —  Każde przestępstwo powinno być ukarane,
Nullum scelus rationem habet  —  żadna zbrodnia nie ma uzasadnienia,
Numerus clausus  —  liczba zamknięta, ograniczona,

Obscenus  —  nieprzyzwoity,
Odium  —  nienawiść,
Omissio  —  zaniechanie, zaniedbanie,
Omni modo  —  wszelkimi sposobami,
Op. Cit. (Opere citato, opus citatum)  —  w dziele cytowanym, dzieło cytowane,
Opinio communis  —  powszechny pogląd,
Optimum  —  najlepsze rozwiązanie,
Ordalicium  —  sąd boży,
Os  —  usta, twarz,

Pacta sunt servanda  —  umów należy dotrzymywać,
Paranomia  —  bezprawie,
Passio  —  bierność,
Per analogiam  —  przez analogię,
Per errorem  —  przez pomyłkę,
Per exemplum  —  na przykład,
Per modum  —  na wzór,
Per omnia  —  w każdym przypadku,
Poena  —  kara,
Poena capitalis (capitis)  —  kara śmierci,
Poena cullei  —  kara worka,
Poena exilii  —  kara wygnania,
Poena gladii  —  kara ścięcia za pomocą miecza,
Poena legitima  —  kara ustawowa,
Poena sequitur scelus  —  kara idzie za występkiem,
Poena talionis  —  kara odwetu,
Poenae infamantes  —  kary zniesławiające,
Poenalia sunt restringenda  —  w prawie karnym obowiązuje wykładnia ścieśniająca,
Poenalis  —  dotyczący kary,
Poenalitas  —  karalność,
Post factum  —  po fakcie,
Prima facie  —  na pierwszy rzut oka,
Pro publico bono  —  dla dobra wspólnego,
Pro rata temporis  —  stosownie do upływu czasu,
Pro tempore  —  stosownie do okoliczności, czasowo,
Pro timore mortis  —  z obawy przed śmiercią,
Prostitutio  —  oddawanie się nierządowi,
Prostitutus  —  nieprzyzwoity,
Punibilis  —  karalny,
Pura veritas  —  naga (czysta) prawda,
Putativus  —  urojony,

Quaestio facti  —  zagadnienie faktyczne,
Qualis mater, talis filia  —  jaka matka, taka córka,
Qualis vita, et mors ita  —  jakie życie, taka śmierć,
Quando aliquid prohibetur, prohibetur et omne, per quod devenitur ad illud  —  gdy coś jest zakazane, zakazane jest wszystko co do tego zmierza (uzasadnienie karalności usiłowania),
Quasi  —  jakby,
Quest vita, et mors ita  —  jakie życie taka śmierć,
Qui accusare volunt, probationes habere debent  —  kto chce oskarżać powinien mieć dowód,
Qui errat consentire non videtur  —  kto błądzi, ten nie wyraża zgody,
Qui finem vult idem vult ad finem necesaria  —  kto chce celu, chce również tego, co jest konieczne aby go osiągnąć,
Qui licet quod est plus utique quod est minus  —  kto może więcej, ten może i mniej,
Qui non appellat, approbare videtur sententiam  —  kto się nie odwołuje, ten akceptuje wyrok,
Qui non negat, fatetur  —  kto nie zaprzecza, ten się przyznaje,
Qui scribit, bis legit  —  kto pisze, ten jakby dwa razy czytał,
Qui tacet consentire videtur  —  kto milczy, ten się zgadza,
Qui vult decipi, decipiatur  —  kto chce być oszukany, niech nim będzie,
Quo iure?  —  jakim prawem,
Quod erat demonstrandum  —  co było do udowodnienia,
Quod lege non prohibitum, licitum est  —  czego prawo nie zakazuje, jest dozwolone,
Quod non est licitum necessitas facit licitum  —  konieczność robi z czynu niedozwolonego czyn dozwolony,

Ratio decidendi  —  podstawa rozstrzygnięcia,
Ratio legis  —  motyw ustawodawczy, sens ustawy,
Ratio legis est anima legis  —  sens ustawy jest jej duszą,
Regina probationum  —  królowa dowodów,
Res iudicata  —  powaga rzeczy osądzonej,

Scientia nobilitat  —  wiedza uszlachetnia,
Scio me nihil scire  —  wiem, że nic nie wiem,
Sensu largo  —  w znaczeniu szerokim,
Sensu proprio  —  w znaczeniu właściwym,
Sensu stricto  —  w znaczeniu ścisłym,
Sententia  —  powiedzenie, opinia, wyrok,
Sententia capitalis  —  wyrok śmierci,
Sententia facit ius  —  wyrok stanowi prawo,
Signum temporis  —  znak czasów,
Stricte  —  dokładnie,
Suaviter in modo, fortier in re  —  delikatnie co formy, mocno co do treści,
Sub poena  —  pod karą,
Sub poena mortis  —  pod karą śmierci,
Summa necessitas  —  stan wyższej konieczności,

Tempore crimini  —  w czasie zbrodni,
Tempus delicti  —  czas popełnienia przestępstwa,
Terminus iuris  —  termin prawny,
Tertium non datur  —  nie ma trzeciego wyjścia (rozwiązania),
Thema probandi  —  przedmiot dowodzenia,
Theoria iuridica  —  teoria prawna,
Tutela legitima  —  opieka ustawowa,

Ubi culpa est, ibi poena subesse debet  —  gdzie jest wina, tam powinna być kara,
Ubi ius, ibi onus  —  gdzie prawo tam i obowiązek,
Ubi lex, ibi poena  —  gdzie prawo tam i kara,
Ubi non est culpa, ibi non est delictum  —  gdzie brak winy tam nie ma przestępstwa,
Ubi periculum, ibi lex  —  gdzie jest niebezpieczeństwo, tam jest i ustawa,
Ultima ratio  —  ostateczny argument,
Ultimum supplicium  —  kara śmierci,
Uno actu  —  jednym nieprzerwanym działaniem,
Unus testis, nullus testis  —  jeden świadek to żaden świadek,
Usus  —  zwyczaj, praktyka,

Vacatio legis  —  spoczywanie ustawy ( czas między opublikowaniem a wejściem w życie),
Varia  —  różności, rozmaitości, różne rzeczy,
Verba docent, exempla trahunt  —  słowa uczą, przykłady pociągają,
Verba legis  —  brzmienie ustawy,
Verba volant, scripta manet  —  słowa ulatują, pismo pozostaje,
Verbalis  —  dosłowny,
Versus  —  przeciw,
Vice versa  —  na odwrót,
Victima  —  ofiara,
Vide  —  zobacz,
Vide infra  —  patrz poniżej,
Vide supra  —  patrz wyżej,
Vim vi repellere licet  —  siłę wolno odeprzeć siłą,
Violatio  —  pogwałcenie, przekroczenie, naruszenie,
Violatum  —  występek,
Violentum stuprum  —  zgwałcenie kobiety,
Virgo (intacta)  —  dziewica,
Vis absoluta  —  przymus fizyczny (bezwzględny),
Vis compulsiva  —  przymus psychiczny (kompulsywny),
Vis maior  —  siła wyższa,
Vitae habilis  —  noworodek zdolny do życia,
Volens nolens  —  chcąc nie chcąc,
Volenti non fit iniuria  —  chcącemu nie dzieje się krzywda,
Volumen  —  pismo, tom,
Volumina legum  —  zbiory praw,
Votum separatum  —  zdanie odrębne,